Cuộc xung đột kéo dài đã gần 1.500 ngày đang phơi bày một “câu chuyện hoàn toàn khác”, khi UAV Ukraine liên tục xuyên thủng mạng lưới phòng không dày đặc của đối phương, tập kích mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ Nga, từ các nhà máy lọc dầu ở Tatarstan cách biên giới hơn 1.200km cho tới “trái tim” Moscow.

“Gót chân Achilles” của phòng không Nga

Vấn đề cốt lõi nằm ở triết lý thiết kế. Hệ thống phòng không Nga, kế thừa từ Liên Xô, được xây dựng để đáp ứng yêu cầu của chiến tranh tổng lực, tập trung đối phó các mục tiêu lớn, bay nhanh ở độ cao từ trung bình đến độ cao lớn như máy bay chiến đấu, máy bay ném bom chiến lược hoặc tên lửa hành trình của NATO.

Các hệ thống như S-400 được tối ưu hóa cho mục tiêu có tiết diện phản xạ radar lớn nhưng chúng lại không được thiết kế để đối phó với UAV giá rẻ, nhỏ, bay chậm, mà trên màn hình radar có thể bị nhầm lẫn với chim hoặc nhiễu khí tượng.

Một điểm yếu nghiêm trọng khác đó là “khoảng không gian chết” ở tầm thấp. Do độ cong của địa cầu, radar mặt đất gặp giới hạn vật lý trong việc phát hiện mục tiêu bay thấp ở cự ly xa.

Một UAV bay ở độ cao 50-100m có thể dễ dàng “lẩn” dưới tầm quét radar. Thậm chí, đã có những hình ảnh do Ukraine cung cấp cho thấy UAV tấn công bay ngay trên đỉnh một hệ thống phòng không mà không bị phát hiện.

Vấn đề chi phí cũng là một yếu tố then chốt. Trong khi một chiếc UAV chỉ có giá vài nghìn đến vài chục nghìn USD còn tên lửa phòng không có giá gấp hàng chục thậm chí hàng trăm lần, chẳng hạn đạn tên lửa của S-400 có giá từ 1-2 triệu USD.

Tiến sĩ Michael Kofman, chuyên gia về quân sự Nga, nhận định: “Nga đang đối mặt với bài toán không có lời giải hoàn hảo, mỗi lựa chọn đều có cái giá”. Việc sử dụng tên lửa đắt tiền để bắn hạ UAV giá rẻ trong một cuộc chiến tiêu hao kéo dài là không bền vững.

Lãnh thổ rộng lớn của Nga (17 triệu km²) cũng là một điểm yếu tự nhiên. Việc xây dựng hệ thống phòng không bao phủ kín toàn bộ lãnh thổ là “bất khả thi”. Lưới lửa phòng không của Nga chủ yếu tập trung bảo vệ các vị trí chiến lược như thủ đô Moscow, các trung tâm công nghiệp, công nghệ quan trọng. Những khu vực còn lại trở thành “hành lang rộng lớn” để UAV Ukraine khai thác.

Ngoài ra, những vụ tấn công bằng UAV của Ukraine thường diễn ra ngắt quãng, vào ban đêm hoặc rạng sáng, thời điểm các kíp vận hành cũng như phương tiện ở trạng thái mất cảnh giác nhất. Các hệ thống phòng không cũng cần được bảo dưỡng

Sau gần tròn 4 năm xung đột, Nga được cho là đã mất một số lượng không nhỏ hệ thống phòng không cả trên chiến trường Ukraine cũng như ngay tại lãnh thổ của mình, tạo áp lực lớn cho việc bảo vệ hậu phương.

Ukraine có gì trong tay?

Với sự hỗ trợ của Mỹ và NATO, Ukraine được tiếp cận rộng rãi với nguồn thông tin tình báo thời gian thực về đối thủ Nga.

Ukraine được cho là có thể sử dụng thông tin từ hệ thống vệ tinh (cả thương mại lẫn quân sự) để nắm bắt mạng lưới bố trí phòng không Nga, cập nhật những thay đổi theo thời gian thực.

Các máy bay trinh sát điện tử NATO tiếp cận gần biên giới Nga cũng giúp tìm kiếm điểm yếu, nhận biết thời điểm phòng không Nga lơi lỏng. Cùng với mạng lưới điệp viên, đây là những thông tin “chết người” giúp Ukraine lập kế hoạch tấn công chính xác cao.

Ukraine cũng là bên tiên phong trong việc sản xuất, sử dụng UAV quân sự giá rẻ để tác chiến bất đối xứng khá hiệu quả. Hãng tin Reuters đánh giá, Ukraine đã tăng sản xuất UAV từ vài trăm chiếc/tháng vào năm 2022 lên hàng nghìn chiếc/tháng vào năm 2024, chưa kể số lượng UAV viện trợ từ phương Tây.

Đáng chú ý, Ukraine không sử dụng UAV đơn lẻ mà thực hiện tấn công bầy đàn. Các UAV giá rẻ đóng vai trò “chim mồi” kích hoạt radar và hệ thống phòng không Nga, trong khi các UAV tấn công thật có thể thay đổi đường bay hoặc phương thức tiếp cận.

Với lợi thế dẫn đường bằng vệ tinh hoặc bản đồ địa hình số hóa, việc phát hiện UAV Ukraine bay thấp tiếp cận mục tiêu là không dễ dàng. Các clip do người dân Nga ghi lại cho thấy UAV Ukraine bay rất thấp, chậm nhưng tấn công mục tiêu khá chính xác. Ukraine cũng thường lựa chọn các mục tiêu mềm như hạ tầng công nghiệp để tạo áp lực tâm lý cũng như sức ép lên nền kinh tế Nga.

Nga có thể hóa giải bài toán hóc búa?

Trước các đòn tấn công bằng UAV của Ukraine, Nga đã có những động thái phản ứng. Theo đánh giá của Tạp chí Jane’s Defence Weekly, phòng không Nga đã được tăng cường đáng kể các hệ thống phòng không tầm thấp và cực thấp như Pantsir-S1/S2, triển khai rộng rãi các hệ thống áp chế điện tử, gây nhiễu định vị vệ tinh.

Các loại vũ khí năng lượng cao như vi-ba hay laser cũng đang được đẩy nhanh đưa vào trang bị để chống UAV. Nga cũng tái bố trí các cơ sở công nghiệp quốc phòng quan trọng, xây dựng hầm ngầm kiên cố, tăng cường bảo vệ các cơ sở lọc dầu hay năng lượng. Tuy nhiên, sự thích nghi này mang tính thời điểm chứ chưa thể ngay lập tức tạo “lá chắn kín” cho toàn bộ lãnh thổ rộng lớn của Nga.

Việc “giải bài toán” chống UAV của Ukraine một cách triệt để là bất khả thi, bởi Kiev có thể tiếp tục tăng số lượng UAV, đồng thời cải tiến chiến thuật. Ngay cả khi Nga vá một lỗ hổng, Ukraine có thể chuyển hướng sang cách đánh khác, vị trí khác.

Giải pháp hiệu quả nhất là giảm thiểu thiệt hại thông qua mạng lưới phòng không có chiều sâu, tiếp tục “bào mòn” năng lực sản xuất UAV hoặc vô hiệu hóa nguồn năng lượng của Ukraine bằng đòn tấn công chính xác cao.

Thực tế, việc phòng không Nga bị UAV tầm xa Ukraine xuyên thủng không hẳn phản ánh phòng không Nga yếu kém, mà là một thực tế rộng hơn của chiến tranh hiện đại, bất đối xứng. Đây là minh chứng rõ ràng cho mối quan hệ “mâu – thuẫn” trong phát triển cũng như sử dụng vũ khí.