Tọa đàm “Thanh thiếu niên với giao thông bền vững: Giải pháp xanh và các yếu tố đảm bảo an toàn”, vừa diễn ra trên báo Dân trí. Chương trình có sự phối hợp thực hiện của Cục Cảnh sát Giao thông, báo Dân trí và Công ty ô tô Toyota Việt Nam.

Đại tá Nguyễn Quang Nhật, Trưởng phòng Hướng dẫn, tuyên truyền, điều tra, giải quyết tai nạn giao thông (Cục Cảnh sát giao thông, Bộ Công an), đã phác họa bức tranh toàn cảnh về tình hình tai nạn giao thông liên quan đến thanh thiếu niên.

Thống kê của Cục Cảnh sát giao thông năm 2025 cho thấy cả nước xảy ra trên 18.000 vụ tai nạn giao thông, hơn 10.000 người tử vong, nhưng riêng nhóm người điều khiển phương tiện dưới 18 tuổi gây tai nạn chiếm tới 11,4%. Đại tá Nguyễn Quang Nhật nhấn mạnh: “Đây là con số rất đáng báo động, cho thấy tai nạn giao thông ở lứa tuổi thanh thiếu niên không còn là hiện tượng cá biệt”.

Vi phạm tập trung ở ba nhóm chính: điều khiển phương tiện thô sơ; điều khiển xe đạp điện (từ 14 đến dưới 16 tuổi); và điều khiển xe gắn máy (từ 16 đến dưới 18 tuổi). Đại tá Nhật cho biết lực lượng chức năng đã triển khai các chuyên đề xử lý vi phạm liên quan đến học sinh, phụ huynh, song kết quả cho thấy mức độ vi phạm vẫn rất lớn.

“Trong 7 ngày không liên tục cuối năm 2025, dù đã có tuyên truyền phổ biến vận động liên tục với chuyên đề xử lý vi phạm trật tự an toàn giao thông liên quan đến học sinh và phụ huynh học sinh, nhưng lực lượng cảnh sát giao thông vẫn xử lý hơn 13.200 trường hợp vi phạm về trật tự an toàn giao thông về cả của phụ huynh và của cả học sinh”, Đại tá Nhật cho hay.

Trong đó, lỗi phổ biến nhất là điều khiển phương tiện không phù hợp lứa tuổi, không có giấy phép lái xe, chạy quá tốc độ, chở quá số người quy định, không chấp hành tín hiệu đèn giao thông, thậm chí có trường hợp vi phạm nồng độ cồn. Đáng lo hơn là có những trường hợp học sinh mang theo hung khí, dẫn đến các hành vi gây rối trật tự, đánh nhau, thậm chí để lại hậu quả chết người.

Biết luật nhưng không làm theo: Khoảng trống từ gia đình đến nhà trường

Không chỉ dừng ở con số, những vi phạm này phản ánh rõ nét các yếu tố tâm lý của lứa tuổi thanh thiếu niên – giai đoạn muốn khẳng định bản thân, dễ bị kích động và tác động bởi môi trường xung quanh.

Phân tích nguyên nhân sâu xa của các hành vi vi phạm, luật sư Giang Hồng Thanh, Trưởng Văn phòng Luật sư Giang Thanh, cho rằng yếu tố “bản ngã” đóng vai trò rất lớn. Ông chỉ ra ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là nhu cầu thể hiện bản thân, tìm kiếm cảm giác mạnh và tâm lý bắt chước của một bộ phận thanh thiếu niên.

Luật sư Thanh nhận định: “Nhiều thanh thiếu niên thích thể hiện mình nổi trội, muốn làm những điều người khác không dám làm, từ đó dẫn đến phóng nhanh, vượt ẩu, lạng lách, đánh võng”.

Ở góc độ quản lý, Đại tá Nguyễn Quang Nhật chia nhóm thanh thiếu niên thành hai nhóm: dưới 18 tuổi và từ 18 đến dưới 25 tuổi. Với nhóm dưới 18 tuổi, phương tiện phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình, nên trách nhiệm giám sát của cha mẹ và người giám hộ là yếu tố then chốt.

“Rất nhiều trường hợp, cha mẹ chỉ lo đủ ăn đủ mặc, cho con cái phương tiện mà không kiểm soát con đi đâu, làm gì”, ông nói.

Thực tế, có những học sinh tự tiết kiệm tiền mua xe mô tô, gửi ở bãi xe bên ngoài và ban đêm trốn ra ngoài tụ tập, trong khi gia đình không hề hay biết. Khi hậu quả xảy ra, nhiều phụ huynh bàng hoàng trước tòa, cho rằng con mình “ở nhà rất ngoan”.

Luật sư Giang Hồng Thanh bổ sung thêm một khoảng trống đáng lo ngại khác là thiếu hụt nhận thức pháp luật và đạo đức xã hội.

Ông chia sẻ: “Nhiều học sinh THPT không biết độ tuổi được điều khiển xe trên 50cc, không rõ khi nào cần giấy phép lái xe, hay những lỗi cơ bản như chở ba, thiếu gương cũng là vi phạm”.

Khoảng cách giữa “biết luật” và “làm theo luật” còn bị nới rộng bởi môi trường xung quanh. Khi cha mẹ vượt đèn đỏ, không đội mũ bảo hiểm cho con vì vội, thì những bài học an toàn giao thông ở trường khó có thể phát huy hiệu quả.

Từ thực tiễn quản lý, Đại tá Nguyễn Quang Nhật cho rằng không thể chỉ trông chờ vào xử lý của lực lượng chức năng. Ông nhấn mạnh vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội: “Bức tranh ấy, nếu chúng ta không ngăn chặn, không có sự quản lý, không có định hướng rõ ràng, thì rất có thể sẽ sa ngã”.

Theo Đại tá Nhật, chỉ khi công tác phòng ngừa, giáo dục được thực hiện đồng bộ, bền bỉ thì mới có thể thu hẹp khoảng cách giữa nhận thức và hành vi của thanh thiếu niên khi tham gia giao thông.

Giao thông xanh và kỳ vọng về vai trò dẫn dắt của người trẻ

Trả lời vấn đề về xu hướng giao thông xanh tại Việt Nam, luật sư Giang Hồng Thanh nhận định giao thông xanh không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là phong cách sống.

Ông chia sẻ trải nghiệm cá nhân: “Khi trao đổi với con gái 16 tuổi về phương tiện giao thông xanh, cháu rất hứng thú và sẵn sàng lựa chọn phương tiện thân thiện với môi trường”.

Thực tế này cho thấy, người trẻ có sự quan tâm rõ rệt đến các giá trị bền vững nếu nhận được sự đồng hành từ gia đình và xã hội.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Đại tá Nguyễn Quang Nhật cho rằng giao thông xanh không chỉ nằm ở phương tiện mà còn ở quy hoạch, tổ chức giao thông và ứng dụng công nghệ. Việc phát triển giao thông công cộng, bản đồ số, ứng dụng VNeTraffic hay giấy tờ điện tử không chỉ giúp giảm phát thải mà còn phù hợp với thói quen công nghệ của giới trẻ.

Theo các khách mời, công nghệ, nếu được khai thác đúng cách, sẽ giúp thanh thiếu niên hình thành thói quen di chuyển an toàn và xanh hơn, nhưng cần tuân thủ quy tắc quan trọng nhất là: tuyệt đối không sử dụng điện thoại khi đang điều khiển phương tiện.

Để phát triển giao thông xanh mà vẫn bảo đảm an toàn, luật sư Giang Hồng Thanh đề xuất cần có những quy định “đón đầu” theo độ tuổi, tốc độ và điều kiện kỹ thuật của phương tiện. Song song với đó là những hình thức tuyên truyền sáng tạo, trực quan như phiên tòa giả định, kịch tình huống, giúp học sinh “nhìn thấy hậu quả” thay vì chỉ nghe lý thuyết.

Khi nhìn vào thói quen giao thông của thanh thiếu niên và mục tiêu xây dựng hệ thống giao thông bền vững hiện nay, theo lãnh đạo Cục cảnh sát giao thông, điểm giao thoa để biến chính giới trẻ thành lực lượng dẫn dắt thay đổi tích cực là tạo ra và lan tỏa những “trend” (xu hướng) liên quan đến an toàn giao thông được hưởng ứng như “Dừng lại trước đèn đỏ” hay “Tắt máy khi dừng đèn đỏ”.

“Chúng tôi cũng hướng tới việc người trẻ từ 18 đến dưới 25 tuổi đóng góp vào giao thông của đất nước thông qua Cuộc thi Sáng kiến An toàn giao thông, phát huy ý thức trách nhiệm của công dân không dừng ở chấp hành pháp luật mà còn lên án các hành vi vi phạm, đóng góp ý kiến về tổ chức giao thông cũng như những bất cập trong hạ tầng giao thông, nhưng cần thiết phải tăng cường tổ chức thực hiện để đảm bảo trật tự an toàn giao thông”, Đại tá Nguyễn Quang Nhật nhấn mạnh.