“Tuyệt phẩm” của nền công nghiệp hàng không Liên Xô

Vụ tai nạn hàng không thảm khốc gần đây tại Nga đã một lần nữa đưa chiếc máy bay vận tải khổng lồ Antonov An-22 Antey, một biểu tượng của nền công nghiệp hàng không Liên Xô, trở lại tâm điểm chú ý của giới quan sát quân sự toàn cầu.

Sự cố không chỉ gây chấn động mà còn phơi bày những thách thức nghiêm trọng mà lực lượng vận tải quân sự Nga đang phải đối mặt.

Vào ngày 9/12/2025, một chiếc An-22 Antey thuộc Lực lượng Không quân Vũ trụ Nga, số đăng ký RF-09309, đã bất ngờ gãy đôi trên không và rơi xuống hồ Uvodskoye, gần Ivanovo, cách Moscow khoảng 200km về phía đông bắc.

Toàn bộ phi hành đoàn đã thiệt mạng. Bộ Quốc phòng Nga cho biết chiếc máy bay đang trong quá trình kiểm tra nghiệm thu sau bảo dưỡng.

Điều đáng lo ngại nhất là chiếc RF-09309 được cho là chiếc An-22 cuối cùng còn khả năng hoạt động của Nga và đã được lên kế hoạch ngừng hoạt động, đưa vào niêm cất từ tháng 8/2024.

Câu hỏi lớn đặt ra là tại sao một máy bay đã được tuyên bố “ngừng hoạt động” và dự kiến trưng bày trong bảo tàng lại cất cánh bay thử nghiệm hơn một năm sau đó?

Thảm kịch này không chỉ là một sự cố đơn lẻ mà còn là tấm gương phản chiếu tình thế khó khăn của các đơn vị hàng không vận tải quân sự Nga, vốn đang phải vật lộn với trang thiết bị lạc hậu, những ràng buộc địa chính trị và sự hao mòn liên tục do chiến tranh.

An-22 Antey, ra đời vào thời kỳ đỉnh cao của Chiến tranh Lạnh, là máy bay cánh quạt phản lực lớn nhất thế giới từng được chế tạo và đưa vào sử dụng.

Được phát triển bởi Phòng Thiết kế Antonov của Liên Xô, An-22 đáp ứng nhu cầu vận tải hàng không chiến lược cấp thiết, đặc biệt là vận chuyển các thiết bị quá khổ và quá tải như tên lửa đạn đạo và xe tăng chiến đấu chủ lực.

Khi xuất hiện lần đầu tại Triển lãm Hàng không Paris năm 1965, kích thước khổng lồ và thiết kế độc đáo của An-22 đã gây chấn động lớn. Với sải cánh rộng 64,4m và chiều dài thân gần 58m, An-22 được trang bị 4 động cơ Kuznetsov NK-12MA mạnh mẽ, dẫn động các cánh quạt khổng lồ quay ngược chiều có đường kính hơn 6m.

Trọng lượng cất cánh tối đa 250 tấn và khả năng chuyên chở đáng kinh ngạc 80 tấn cho phép An-22 dễ dàng chở một xe tăng chiến đấu chủ lực hoặc hàng trăm binh lính.

Mặc dù khoang chứa hàng chính không được điều áp nhưng khả năng cất cánh và hạ cánh mạnh mẽ (nhờ hệ thống càng đáp 14 bánh) đã biến nó thành công cụ lý tưởng để triển khai sức mạnh đến các sân bay tiền tuyến xa xôi.

Trong nhiều thập kỷ, An-22 không chỉ là trụ cột của vận tải hàng không chiến lược Liên Xô mà còn được sử dụng rộng rãi để vận chuyển hàng hóa dân sự nặng ở Siberia và các khu vực khác.

“Lời cảnh báo sắc lạnh”

Tuy nhiên, ngay cả chiếc An-22 huyền thoại cũng không thể chống chọi được với sự thay đổi của thời cuộc và sự lạc hậu về công nghệ. Với sự xuất hiện của máy bay vận tải phản lực An-124 Ruslan tiên tiến hơn và sự sụp đổ của Liên Xô, số phận của phi đội An-22 đã chuyển biến xấu.

Hệ thống nghiên cứu, sản xuất và bảo trì từng hoàn chỉnh nay bị chia cắt bởi biên giới quốc gia. Phòng Thiết kế Antonov thuộc về Ukraine, trong khi hầu hết đội bay An-22 nằm dưới sự kiểm soát của Nga.

Sự rạn nứt địa chính trị này đã tạo ra những vấn đề lâu dài trong bảo trì và hỗ trợ. Các kênh cung cấp phụ tùng bị gián đoạn và việc thiếu hỗ trợ bảo trì chuyên nghiệp đã dẫn đến sự suy giảm liên tục về tỷ lệ sẵn sàng hoạt động của các máy bay An-22.

Mặc dù Lực lượng Không quân Vũ trụ Nga vẫn cố gắng duy trì một phi đội An-22 rất nhỏ (chủ yếu đóng tại căn cứ Migalovo ở tỉnh Tver) do chi phí vận hành tương đối thấp và lợi thế khoang chứa hàng lớn không thể thay thế, số lượng của chúng vẫn tiếp tục giảm. Đến giữa năm 2024, dường như chỉ còn tối đa 5 chiếc An-22 được coi là “có thể bay được”.

Vào tháng 6/2024, Tư lệnh Binh chủng Không quân Vận tải Quân sự Nga đã chính thức tuyên bố toàn bộ phi đội An-22 sẽ ngừng hoạt động trong năm đó. Chiếc RF-09309, được coi là chiếc máy bay “cuối cùng”, đã được đưa đến một bảo tàng ở Yekaterinburg vào tháng 8 cùng năm, dường như đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên.

Do đó, vụ tai nạn của “vật trưng bày trong bảo tàng” này vào cuối năm 2025 đã hoàn toàn phá vỡ câu chuyện chính thức, phơi bày một thực tế khắc nghiệt hơn: đằng sau tuyên bố công khai về việc ngừng hoạt động, Lực lượng Không quân Vũ trụ Nga có thể vẫn đang cố gắng khai thác tiềm năng cuối cùng của những máy bay đã cũ này.

Nguồn gốc của quyết định mâu thuẫn này nằm ở cuộc khủng hoảng cấu trúc gần như không thể giải quyết đang “hoành hành” trong đội bay vận tải hạng nặng của Nga.

Máy bay vận tải hạng nặng chủ lực của nước này, An-124, cũng phụ thuộc rất nhiều vào công tác bảo trì của Ukraine (đặc biệt là đại tu động cơ), dẫn đến tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng máy bay có thể sử dụng được. Dự án máy bay vận tải hạng nặng mới do trong nước sản xuất, nhằm thay thế nó, đang tiến triển chậm và không thể giải quyết được cuộc khủng hoảng trước mắt.

Trong khi đó, cuộc xung đột đang diễn ra ở Ukraine đặt ra những yêu cầu cực kỳ cao đối với vận tải hàng không chiến lược, khiến đội máy bay vận tải vốn đã cũ càng trở nên quá tải và hao mòn nhiều hơn. Trong hoàn cảnh này, việc đưa An-22, vốn lý tưởng nhất nên được đưa vào bảo tàng, trở lại hoạt động, dù cực kỳ rủi ro, có thể là một cuộc đấu tranh đầy “tuyệt vọng”.

Vụ tai nạn này chắc chắn đã kết thúc của lịch sử phục vụ của An-22 trong quân đội Nga. Những chiếc máy bay loại này còn lại chắc chắn sẽ hoàn toàn bị loại bỏ, nhưng điều nó để lại là một câu hỏi còn nặng nề hơn cả đống đổ nát: khi di sản cuối cùng của Liên Xô cạn kiệt, khả năng vận tải hàng không hạng nặng tự cung tự cấp của Nga sẽ tiếp tục như thế nào?

Liệu khả năng vận tải hàng không chiến lược trong tương lai của Nga sẽ dựa nhiều hơn vào số lượng hạn chế của An-124 và IL-76, hay Nga sẽ có thể phát triển một thế hệ máy bay vận tải hạng nặng sản xuất trong nước thực sự độc lập và có thể kiểm soát được?

Sự ra đi bi thảm của An-22 không chỉ là sự kết thúc của một loại máy bay huyền thoại mà còn là một lời “cảnh báo sắc lạnh” về những thách thức mà một cường quốc phải đối mặt trong hệ thống vận tải hàng không chiến lược sau khi mất đi sự hỗ trợ của một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh, bao gồm cả khoảng trống về di sản và thách thức của sự tái sinh độc lập.

Sự sụp đổ của một “huyền thoại bầu trời” là chương cuối cùng của một lời than thở về một kỷ nguyên cũ, và cũng phản ánh khúc dạo đầu nặng nề cho một kỷ nguyên khó khăn mới.